Services en logs

Een webserver moet blijven draaien, ook als niemand is ingelogd. Na een herstart moet hij vanzelf weer opstarten, en als hij crasht wil je dat hij opnieuw start en dat je kunt teruglezen wat er misging. Programma's die zo op de achtergrond draaien, heten services (of daemons). Op vrijwel alle moderne Linux-distributies worden ze beheerd door systemd. In deze les leer je services starten, stoppen en inschakelen, hun status lezen, en de logs doorzoeken.

Systemd en units

systemd is het eerste proces dat de kernel start (PID 1, les 6). Het start alle andere services, in de juiste volgorde. Alles wat systemd beheert, heet een unit. Er zijn verschillende soorten, te herkennen aan de extensie:

Unit-bestanden van pakketten staan in /usr/lib/systemd/system/. Eigen units en aanpassingen zet je in /etc/systemd/system/.

systemctl: services beheren

Let op het verschil tussen start en enable. start gaat over nu; enable over de volgende keer dat het systeem opstart. Een klassieke fout is een service alleen starten: na de eerstvolgende herstart is je website plat.

reload is vriendelijker dan restart: lopende verbindingen worden niet afgebroken. Niet elke service ondersteunt het; nginx wel. Test altijd eerst je configuratie (les 5): sudo nginx -t && sudo systemctl reload nginx. Door && gebeurt de reload alleen als de test slaagt.

De status lezen

$ systemctl status nginx
● nginx.service - A high performance web server and a reverse proxy server
     Loaded: loaded (/usr/lib/systemd/system/nginx.service; enabled; preset: enabled)
     Active: active (running) since Mon 2026-10-12 09:12:44 CEST; 1h 18min ago
       Docs: man:nginx(8)
   Main PID: 802 (nginx)
      Tasks: 3 (limit: 4645)
     Memory: 4.1M
     CGroup: /system.slice/nginx.service
             ├─802 "nginx: master process /usr/sbin/nginx -g daemon on; master_process on;"
             ├─803 "nginx: worker process"
             └─804 "nginx: worker process"

Oct 12 09:12:44 web01 systemd[1]: Starting nginx.service - A high performance web server...
Oct 12 09:12:44 web01 systemd[1]: Started nginx.service - A high performance web server...

Lees vooral:

• Loaded: waar het unit-bestand staat, en enabled of disabled (start hij bij het opstarten?).
• Active: active (running) is goed. inactive (dead) betekent gestopt; failed betekent dat hij crashte of niet kon starten.
• Main PID en de procesboom: de processen van deze service (les 6).
• Onderaan: de laatste logregels. Bij een failed service staat hier vaak al de oorzaak.

Logs met journalctl

Systemd verzamelt de uitvoer van alle services in het journal. Je leest het met journalctl:

-p filtert op prioriteit: err toont fouten en erger (crit, alert, emerg); warning ook waarschuwingen. Je kunt ook gewoon pipen: journalctl -u nginx | grep -i error.

Een werkwijze bij een service die niet start:

sudo systemctl start nginx
systemctl status nginx                  # failed?
journalctl -u nginx -n 30 --no-pager    # wat zegt de dienst zelf?

Oct 12 10:41:07 web01 nginx[1932]: nginx: [emerg] bind() to 0.0.0.0:80 failed (98: Address already in use)
Oct 12 10:41:07 web01 systemd[1]: nginx.service: Failed with result 'exit-code'.

Address already in use: er draait al iets anders op poort 80. In les 9 leer je met ss uitzoeken wat.

Logbestanden in /var/log

Niet alles gaat via het journal. Veel programma's schrijven ook (of alleen) eigen logbestanden in /var/log:

Logbestanden groeien. Het programma logrotate hernoemt ze periodiek (access.log.1, access.log.2.gz) en gooit oude weg. Daarom zie je die genummerde bestanden in /var/log. Oudere gecomprimeerde logs lees je met zcat of zgrep.

Een eigen service

Je kunt van elk programma een service maken met een klein unit-bestand, bijvoorbeeld /etc/systemd/system/weerlogger.service:

[Unit]
Description=Weerlogger die elk kwartier het weer opslaat
After=network-online.target

[Service]
ExecStart=/usr/bin/python3 /opt/weerlogger/weer.py
User=weer
Restart=on-failure

[Install]
WantedBy=multi-user.target

• ExecStart: het commando, altijd met een absoluut pad.
• User: draai niet als root als het niet nodig is (les 4).
• Restart=on-failure: bij een crash start systemd hem opnieuw.
• WantedBy=multi-user.target: hierdoor werkt enable.

Na het maken of aanpassen van een unit-bestand: sudo systemctl daemon-reload, en dan enable --now.

Oefenen

Oefening 1. Na een herstart van de server is je website onbereikbaar. systemctl status nginx toont Loaded: ... disabled en Active: inactive (dead). Wat is er aan de hand en hoe los je het op?

Oefening 2. Toon alle foutmeldingen van de service ssh van het afgelopen uur.

journalctl -u ssh --since "1 hour ago" -p err

Oefening 3. Je hebt de nginx-configuratie aangepast. Schrijf één regel die de configuratie test en alleen bij succes nginx herlaadt.

sudo nginx -t && sudo systemctl reload nginx

Lab: een webserver als service

Samenvatting

• systemd start en beheert services; alles wat het beheert, is een unit.
• systemctl start/stop/restart/reload werkt op nu; enable/disable op het opstarten. enable --now doet beide.
• systemctl status toont of een service geladen, ingeschakeld en actief is, plus de laatste logregels.
• journalctl -u naam leest de logs van een service; -f, --since, -p err filteren.
• Veel programma's schrijven ook logbestanden in /var/log, die logrotate netjes houdt.

In les 9 ga je het netwerk op: IP-adressen, verbindingen testen en uitzoeken waarom een website onbereikbaar is.