Beslissingen met if

Tot nu toe voerde je programma elke regel uit, van boven naar beneden. Maar echte programma's maken keuzes: is de gebruiker oud genoeg voor deze film? Is het wachtwoord goed? Is het saldo hoog genoeg? In deze les leer je je programma laten beslissen met if, elif en else.

Vergelijken

Een beslissing begint met een vraag die waar of niet waar is. In Python is het antwoord een bool: True of False.

leeftijd = 15
print(leeftijd >= 12)
print(leeftijd == 16)
print(leeftijd != 16)

True
False
True

Je kunt ook tekst vergelijken. Dat is hoofdlettergevoelig: "ja" == "Ja" is False.

if: alleen als het waar is

leeftijd = 17
if leeftijd >= 18:
    print("Je mag stemmen.")
print("Klaar.")

Voorspel eerst de uitvoer. Daarna:

Klaar.

De regel met if eindigt op een dubbele punt. De regels eronder die inspringen (4 spaties) vormen samen een blok. Dat blok wordt alleen uitgevoerd als de voorwaarde True is. print("Klaar.") springt niet in en hoort dus niet bij de if: die regel wordt altijd uitgevoerd.

else: anders

saldo = 12.50
prijs = 15.00
if saldo >= prijs:
    print("Betaling gelukt.")
else:
    tekort = prijs - saldo
    print(f"Saldo te laag, je komt € {tekort:.2f} tekort.")

Saldo te laag, je komt € 2.50 tekort.

Precies één van de twee blokken wordt uitgevoerd, nooit allebei.

elif: meer dan twee mogelijkheden

Met elif (else if) stel je een volgende vraag als de vorige False was.

cijfer = 6.8
if cijfer >= 8:
    print("Uitstekend")
elif cijfer >= 6:
    print("Voldoende")
elif cijfer >= 5:
    print("Bijna")
else:
    print("Onvoldoende")

Voldoende

Python loopt de voorwaarden van boven naar beneden af en voert het eerste blok uit waarvan de voorwaarde waar is. Daarna slaat het de rest over. Daarom hoeft er bij elif cijfer >= 6 niet ook cijfer < 8 te staan: als het cijfer 8 of hoger was, waren we hier nooit gekomen.

Inspringing is betekenis

In Python bepaalt de inspringing welke regels bij elkaar horen. Vergelijk:

temperatuur = 25
if temperatuur > 30:
    print("Het is heet.")
    print("Neem water mee.")

Dit print niets: beide print-regels springen in en horen dus bij de if. Haal je de inspringing van de laatste regel weg, dan verandert de betekenis:

temperatuur = 25
if temperatuur > 30:
    print("Het is heet.")
print("Neem water mee.")

Neem water mee.

Gebruik altijd 4 spaties per niveau. Elke editor voor Python doet dat automatisch als je op Tab drukt.

Uitgewerkt voorbeeld: verzendkosten

Een webshop rekent € 4,95 verzendkosten, behalve bij bestellingen vanaf € 50. Voorspel de uitvoer.

bedrag = 49.99
if bedrag >= 50:
    verzending = 0
else:
    verzending = 4.95
totaal = bedrag + verzending
print(f"Verzending: € {verzending:.2f}")
print(f"Totaal: € {totaal:.2f}")

Verzending: € 4.95
Totaal: € 54.94

Zie je het patroon? In elk blok krijgt verzending een waarde. Na de if/else gebruik je die variabele gewoon verder.

Typische fouten

= in plaats van ==. Eén = is toekennen, twee == is vergelijken.

leeftijd = 18
if leeftijd = 18:
    print("Precies 18")

SyntaxError: invalid syntax. Maybe you meant '==' or ':=' instead of '='?

Python raadt hier zelfs wat je bedoelde.

Dubbele punt vergeten. if leeftijd >= 18 zonder : geeft ook een SyntaxError (expected ':').

Inspringing klopt niet. Een blok zonder inspringing geeft IndentationError: expected an indented block after 'if' statement. Spring je in waar dat niet hoort, dan krijg je IndentationError: unexpected indent.

Tekst met een getal vergelijken. input() geeft tekst (les 2). "17" >= 18 geeft TypeError: '>=' not supported between instances of 'str' and 'int'. Zet de invoer eerst om met int().

Oefenen

Oefening 1. Wat print dit programma voor uur = 12? En voor uur = 18?

uur = 12
if uur < 12:
    print("Goedemorgen")
elif uur < 18:
    print("Goedemiddag")
else:
    print("Goedenavond")

Oefening 2. Vraag een getal en print of het even of oneven is. Tip: getal % 2 is de rest bij delen door 2.

getal = int(input("Getal: "))
if getal % 2 == 0:
    print(f"{getal} is even")
else:
    print(f"{getal} is oneven")

Oefening 3. Dit programma geeft een 9 als cijfer "Voldoende". Waarom, en hoe los je het op?

cijfer = 9
if cijfer >= 5.5:
    print("Voldoende")
elif cijfer >= 8:
    print("Goed")

Lab: bioscoopkaartje

Samenvatting

• Vergelijkingen (==, !=, <, >, <=, >=) geven True of False.
• if voert een blok alleen uit als de voorwaarde waar is; else vangt de rest.
• Met elif stel je meerdere vragen; de eerste die waar is, wint. Volgorde telt.
• Inspringing (4 spaties) bepaalt welke regels bij een blok horen.
• = is toekennen, == is vergelijken.

In les 4 combineer je voorwaarden met and, or en not, en ontdek je dat niet alleen True en False als waar of onwaar tellen.